Η συμφωνία και ο ισχυρός
Δεν είναι η ήπειρος που κρίνει αν μια δέσμευση θα τηρηθεί. Είναι ο συσχετισμός δυνάμεων.
Λεωνίδας Χρ. Στάμος, Δικηγόρος παρ' Αρείω Πάγω
Κυκλοφορεί μια διαδεδομένη αντίληψη, την οποία ομολογώ ότι υπήρξα και ο ίδιος πρόθυμος να υιοθετήσω. Οι αμερικανοί, όταν καταλήξουν σε έναν στρατηγικό σχεδιασμό, τον τηρούν κατά γράμμα και τον ξανανοίγουν μόνον αν προκύψουν νέα δεδομένα. Οι ευρωπαίοι αφήνουν τη συμφωνία να λειτουργήσει για λίγο και, μόλις διαπιστώσουν ότι κανείς δεν αντιδρά, εκλαμβάνουν τη σιωπή ως αδυναμία και την ξαναδιαπραγματεύονται υπέρ τους. Η εικόνα είναι ελκυστική και, για όποιον έζησε την ελληνική κρίση από κοντά, έχει και βιωματική βάση. Αντέχει όμως στον έλεγχο μόνον κατά το ήμισυ.
Οι αμερικανοί δεν τηρούν κατά γράμμα
Τρία παραδείγματα αρκούν.
Τον Αύγουστο του 1971 ο Νίξον ανέστειλε μονομερώς τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό. Το σύστημα του Bretton Woods (το διεθνές σύστημα σταθερών ισοτιμιών του 1944), πάνω στο οποίο είχε στηθεί ολόκληρη η μεταπολεμική νομισματική τάξη, τελείωσε με ένα τηλεοπτικό διάγγελμα και όχι με διαπραγμάτευση με τους εταίρους.
Τον Μάιο του 2018 οι ΗΠΑ αποχώρησαν από τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, το JCPOA (Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης). Από τον Δεκέμβριο του 2015 έως τον Μάιο του 2018 όλες οι εκθέσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας διαπίστωναν ότι το Ιράν τηρούσε τις υποχρεώσεις του. Η αποχώρηση δεν στηρίχθηκε σε διαπιστωμένη παραβίαση. Στηρίχθηκε στην κρίση μιας νέας κυβερνήσεως ότι η συμφωνία ήταν κακή.
Τον Μάρτιο του 2025 επιβλήθηκαν δασμοί 25% στις εισαγωγές από Καναδά και Μεξικό, αρχικά ακόμη και σε αγαθά που απαλλάσσονταν βάσει της USMCA (Συμφωνία ΗΠΑ-Μεξικού-Καναδά), δηλαδή της συμφωνίας που ο ίδιος ο Τραμπ είχε διαπραγματευθεί στην πρώτη του θητεία. Η εξαίρεση των αγαθών αυτών ήρθε δύο ημέρες αργότερα, με νέο εκτελεστικό διάταγμα.
Ακόμη και η «συμφωνία κυρίων» δεν είναι ευρωπαϊκό προϊόν. Ο όρος είναι αγγλικός, και η γνωστότερη διπλωματική του εφαρμογή είναι η Gentlemen's Agreement (Συμφωνία Κυρίων) ΗΠΑ και Ιαπωνίας του 1907-1908. Η Ιαπωνία θα σταματούσε να εκδίδει διαβατήρια σε εργάτες με προορισμό τις ΗΠΑ, και οι ΗΠΑ δεν θα θέσπιζαν περιορισμούς σε βάρος των Ιαπώνων που ήδη ζούσαν εκεί. Τη συμφωνία την έθεσε εκποδών το αμερικανικό Κογκρέσο, μονομερώς, με τον μεταναστευτικό νόμο του 1924, ο οποίος ουσιαστικά απαγόρευσε τη μετανάστευση από την Ασία.
Η αμερικανική νομική σκέψη θεσμοποιεί την αθέτηση
Το 1897 ο Oliver Wendell Holmes, μετέπειτα δικαστής του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, δημοσίευσε στο Harvard Law Review το δοκίμιο The Path of the Law (Ο δρόμος του δικαίου). Εκεί υποστήριξε ότι η υποχρέωση να τηρήσεις μια σύμβαση στο common law (αγγλοσαξονικό κοινοδίκαιο) δεν είναι τίποτε άλλο από την πρόβλεψη ότι θα πληρώσεις αποζημίωση αν δεν την τηρήσεις. Πάνω σε αυτή τη σκέψη χτίστηκε αργότερα η θεωρία του efficient breach (αποδοτική αθέτηση). Αν η αθέτηση και η αποζημίωση κοστίζουν λιγότερο από την εκπλήρωση, η αθέτηση είναι η ορθολογική επιλογή. Η σύμβαση δεν είναι υπόσχεση. Είναι τιμή.
Η ηπειρωτική ευρωπαϊκή παράδοση στέκεται στον αντίποδα. Η αρχή pacta sunt servanda (οι συμφωνίες πρέπει να τηρούνται) διατρέχει ολόκληρο το αστικό δίκαιο. Ο δικός μας Αστικός Κώδικας επιβάλλει στο άρθρο 288 (εκπλήρωση της παροχής κατά την καλή πίστη) να εκπληρώνεται η παροχή όπως απαιτεί η καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη. Και στο άρθρο 388 (απρόοπτη μεταβολή των συνθηκών) επιτρέπει την αναπροσαρμογή ή τη λύση της συμβάσεως μόνον όταν τα περιστατικά πάνω στα οποία τα μέρη τη στήριξαν μεταβλήθηκαν για λόγους έκτακτους και απρόβλεπτους, και η παροχή έγινε υπέρμετρα επαχθής. Και την αναπροσαρμογή δεν την αποφασίζει ο ισχυρότερος συμβαλλόμενος. Την αποφασίζει ο δικαστής.
Το «ξανανοίγουμε τη συμφωνία μόνον αν προκύψουν νέα δεδομένα» που αποδίδουμε στους αμερικανούς είναι, στο επίπεδο των θεσμών, ευρωπαϊκή κατασκευή.
Πού η διαίσθηση είναι σωστή
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αρχική παρατήρηση είναι αβάσιμη. Η συμπεριφορά που περιγράφει υπάρχει. Ο ισχυρός ξανανοίγει τη συμφωνία όταν διαπιστώσει ότι ο αδύναμος δεν αντιδρά. Μόνο που δεν πρόκειται για ευρωπαϊκό γνώρισμα. Είναι ο διάλογος των Μηλίων. Στον Θουκυδίδη οι Αθηναίοι εξηγούν στους Μηλίους ότι το δίκαιο κρίνεται μόνον μεταξύ ίσων, και ότι κατά τα λοιπά ο ισχυρός κάνει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύναμος υποχωρεί όσο του επιβάλλει η αδυναμία του. Αυτό ισχύει στην Ουάσιγκτον όσο και στις Βρυξέλλες.
Η πραγματική διαφορά βρίσκεται αλλού. Βρίσκεται στη μέθοδο.
Οι ΗΠΑ αθετούν ανοιχτά και μονομερώς. Η πράξη είναι ορατή, έχει ημερομηνία και υπογραφή, και ο θιγόμενος μπορεί να την κατονομάσει και να απαντήσει. Ο Καναδάς ανακοίνωσε αντίμετρα την ίδια ημέρα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση σπάνια αθετεί ρητά. Ερμηνεύει εκ των υστέρων, μέσα από επιτροπές, όρους και τεχνικά κείμενα, χωρίς να ομολογεί ποτέ ότι άλλαξε κάτι.
Η ελληνική περίπτωση είναι διδακτική. Στις 27 Νοεμβρίου 2012 το Eurogroup (η άτυπη σύνοδος των υπουργών Οικονομικών της ευρωζώνης) δήλωσε ότι τα κράτη μέλη της ευρωζώνης "will consider" (θα εξετάσουν) περαιτέρω μέτρα για τη μείωση του ελληνικού χρέους, "if necessary" (εφόσον χρειαστεί), όταν η Ελλάδα επιτύχει ετήσιο πρωτογενές πλεόνασμα, "conditional on" (υπό τον όρο) πλήρους εφαρμογής του προγράμματος. Τον Απρίλιο του 2014 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε για το 2013 πρωτογενές πλεόνασμα 1,5 δισ. ευρώ, 0,8% του ΑΕΠ, κατά τον ορισμό του προγράμματος. Τον Φεβρουάριο του 2015, όταν η δέσμευση επικλήθηκε στην Επιτροπή Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ο πρόεδρος του Eurogroup Γερούν Ντάισελμπλουμ απάντησε ότι η δήλωση πρέπει να διαβάζεται ολόκληρη, με όλα τα κριτήριά της, και ότι το πρόγραμμα δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί.
Το κείμενο δεν παραβιάστηκε. Απλώς διαβάστηκε. Κάθε μία από τις τρεις διατυπώσεις του ήταν μια έξοδος κινδύνου για τον δανειστή, γραμμένη από την πρώτη ημέρα.
Τι σημαίνει αυτό για τον αδύναμο
Η δεύτερη μέθοδος είναι πιο επικίνδυνη από την πρώτη, ακριβώς επειδή δεν αφήνει πράξη αθετήσεως για να την επικαλεστείς. Δεν υπάρχει ημερομηνία παραβιάσεως, δεν υπάρχει υπογραφή, δεν υπάρχει δικαστής του άρθρου 388. Υπάρχει μόνον μια ερμηνεία, την οποία κάνει εκείνος που έγραψε το κείμενο.
Η απάντηση λοιπόν δεν είναι ούτε η εμπιστοσύνη ούτε η καχυποψία απέναντι σε μια ήπειρο. Είναι η σύνταξη. Δέσμευση που γράφει «θα εξετάσει» δεν είναι δέσμευση. Ο ασθενέστερος συμβαλλόμενος οφείλει να απαιτεί όρους που ενεργοποιούνται αυτομάτως, με προθεσμία και κύρωση, και να αντιδρά από την πρώτη απόκλιση, γιατί η σιωπή του θα διαβαστεί ως συναίνεση. Αυτό το γνωρίζει καλά κάθε δανειολήπτης που υπέγραψε ρύθμιση με όρους διατυπωμένους από την άλλη πλευρά.
Τιμή στις συμφωνίες δεν έχουν οι ήπειροι. Την επιβάλλουν οι ισορροπίες.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών